Thăm nữ bác sĩ Việt đầu tiên tại Pháp - Henriette Bùi Quang Chiêu

(trích bài của Nguyễn Quang, 2011)

Nhân vật đặc biệt

Bác Sĩ Henriette Bùi Quang Chiêu sinh tại Hà Nội ngày 8 tháng 9, 1906, là ái nữ của ông Bùi Quang Chiêu, người miền Nam, và bà Vương Thị Y.

Bà Henriette Bùi Quang Chiêu, ở tuổi 105. (H́nh: Nguyễn Quang)

Sau khi ông Bùi Quang Chiêu tốt nghiệp Kỹ Sư Canh Nông tại Pháp quốc, ông trở về Việt Nam làm việc trong ngành chuyên môn. Là người của khoa học, ông Chiêu lại nổi tiếng về lập trường chính trị. Ông sáng lập đảng Lập Hiến, sở hữu tờ báo “La Tribune Indochinoise.” Mặc dầu hoạt động trong khuôn khổ bất bạo động, theo lập hiến để đ̣i quyền tự trị, cùng đường hướng với cụ Phan Châu Trinh. Dưới con mắt của người Pháp thực dân ông là người có tinh thần quốc gia nguy hiểm, không khác nào người làm cách mạng.

Di ảnh gia đ́nh. Từ trái: Madeleine, Henriette, ông Bùi Quang Chiêu, Louis, Camille, Hélène. H́nh chụp tại Phú Nhuận, Sài G̣n, năm 1921. (H́nh: Nguyễn Quang chụp lại)

Bà Henriette Bùi Quang Chiêuthừa hưởng tính chất năng nổ, hoạt bát từ người mẹ, đồng thời được sống trong môi trường thuận lợi: gia đ́nh khá giả, có kiến thức của hai nền văn hóa Âu Á, được thêm sự giáo dục phóng khoáng. V́ nền tảng ấy, từ rất sớm, bà đă thể hiện cá tính độc lập với năng lực khác thường. Sống ở Saigon khi c̣n bé, năm 1915 vào tiểu học  “l'École Primaire Superieure des jeunes filles,” sau đó bà vô Lycée Marie Curie. Cô học sinh Henriette là một người thông minh, lại có tính bướng bỉnh nhưng không kém phần hoạt kê, dí dỏm. Bà đỗ bằng tiểu học (Certificat d'Études) với thứ hạng cao, rồi sau đó nằng nặc đ̣i thân phụ cho đi học ngành y khoa ở Paris như người anh Henri của bà.

Gởi con gái đi xa gia đ́nh vào thời bấy giờ là chuyện hy hữu. Bà Henriette cứ tiếp tục “quấy nhiễu” thân phụ mẫu, đ̣i được sang Pháp du học. Cuối cùng, ông bà phải chiều ư. Cô tiểu thư Henriette Bùi ra bến tàu Sài G̣n, xuất ngoại mùa Hè 1921, khi chưa tṛn tuổi 15.

Năm 1922-25, Henriette vào Lycée d'Agen và Bordeaux (Agen nằm giữa Bordeaux và Toulouse), thuộc miền Tây Nam nước Pháp. Cô học sinh gốc Á hấp thụ đời sống Âu Tây một cách tự nhiên, lấy bằng tú tài năm 1926 dưới sự giám hộ của giáo sư triết Madame Meyerson, nơi bà thường gặp nữ bác học Marie Curie. Bà bắt đầu vào trường y khoa năm 1926. Thời bấy giờ, đại học c̣n rất ít sinh viên nữ, và sinh viên ngành y khoa lại càng hiếm hoi hơn. Sau mười năm “tu luyện” nội trú trong các bệnh viện, bà chọn ngành chuyên môn là Sản Phụ Khoa, với luận án bác sĩ được tưởng thưởng huy chương. Bà trở thành bác sĩ gốc Việt đầu tiên xuất thân từ Đại Học Y Khoa Paris. Lúc ấy, bà vừa tṛn 28 tuổi. Sự kiện bà hồi hương năm 1935 là một biến cố quan trọng, làm chấn động dư luận xă hội và truyền thông thời bấy giờ.

 

Bà Henriette Bùi, thời sinh viên y khoa tại Bordeaux. (H́nh: Nguyễn Quang chụp lại)



Bà Henriette Bùi, h́nh chụp năm 1931. (H́nh: Nguyễn Quang chụp lại)

Về Việt Nam, Bác Sĩ Henriette Bùi được bổ nhiệm làm trưởng khoa Hộ Sinh ở Chợ Lớn, và là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên có trách nhiệm chăm lo hệ thống bệnh viện thuộc địa thời ấy. Với cá tính độc lập, bướng bỉnh, bà thường gặp nhiều khó khăn với các “ông tây thuộc địa,” và sự tranh chấp, đố kỵ xảy ra gần như hàng ngày. Tương truyền, bà từ chối mặc y phục Âu Tây để người Pháp kính nể hơn. Giới bác sĩ Pháp thời ấy nói rằng, nếu bà mặc y phục Việt Nam, người ta sẽ lầm tưởng bà là một “bà mụ đỡ đẻ” hơn là một bác sĩ sản khoa. Bà cương quyết từ chối, vẫn cứ tiếp tục hănh diện trong bộ y phục Việt Nam của ḿnh!

Không những thế, bà không ngừng chống đối sự kỳ thị, về giới tính và chủng tộc. Trong nghề, bà để hết tâm huyết, công sức mở các lớp huấn luyện các bà mụ sản khoa. Một trong những chế độ kỳ thị trắng trợn thời ấy là, cho dầu cùng là bác sĩ, những đồng nghiệp cùng khoa bảng lănh lương cao gấp 10 lần nữ bác sĩ bản xứ. Đơn giản, v́ các đồng nghiệp ấy là... người Pháp. Bà nhất định tranh đấu, đ̣i quyền b́nh đẳng, cho bà, cho nữ giới bản xứ, và cho cả bệnh nhân người bản xứ. Người Pháp rất bực ḿnh về thái độ của bà; họ tố cáo bà “làm cách mạng.”

Trong cuộc sống xă hội, Bác Sĩ Henriette Bùi hành xử rất “Tây.” Bà làm những việc gần như không thể chấp nhận được cho nữ giới thời ấy: bơi lội trong các hồ bơi tập thể, lái xe hơi. Bà chỉ tiếc là đă bỏ cuộc trong việc học lái máy bay!

Cuối năm 1950, bà lại sang Nhật Bản học châm cứu, rồi trở về Pháp hành nghề trong ngành chuyên môn mới, rất thành công tại Paris.

Đến năm 1966 bà gia nhập một tổ chức từ thiện, trước khi tổ chức “Medecins Sans Frontière” (Bác Sĩ Không Biên Giới) được thành lập. Khi chiến tranh Việt Nam bùng nổ dữ dội, bà tận tụy chữa trị mọi người, không phân biệt bạn, thù.
Bà trở về Pháp năm 1971, làm việc đến năm 1976. Về hưu, bà vẫn tiếp tục công du khắp lục địa.

Về đường gia đ́nh, nữ Bác Sĩ Henriette Bùi thành hôn với ông Vương Quang Nhượng, luật sư nổi tiếng của Ṭa Án Sài G̣n, cũng là người bạn thân của thân phụ bà. Hai người ly dị hai năm sau. Sau đó, bà sống với người bạn đời mà bà từng quen biết khi ông c̣n đi học ở Paris. Đó là ông Nguyễn Ngọc Bích, người từng tốt nghiệp Kỹ Sư Cầu Cống từ trường nổi tiếng bậc nhất xứ Pháp, “École Polytechnique”, chỉ dành riêng cho sinh viên ưu tú nhất của nước Pháp và thế giới thời ấy. Ông Nguyễn Ngọc Bích gia nhập phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp, ông được bầu làm Khu Bộ Phó Khu 9. Ảnh hưởng của ông càng ngày rộng lớn, bị Pháp bắt ở tỉnh Sóc Trăng. Dù bị tra tấn, ông nhất định không tiết lộ tên thật, và bị lên án tử h́nh năm 1947.  Được tin không lành, bà Henriette Bùi ráo riết t́m các bạn học trường Polytechnique cùng chồng, là những người nay trở thành những nhân vật có ảnh hưởng quan trọng trong chính quyền Pháp, nhờ can thiệp. Kết quả, ông Nguyễn Ngọc Bích được chuyển sang danh sách trao đổi tù binh, thay v́ án tử h́nh. Đổi lại, ông không được ở lại Việt Nam, mà phải sang Pháp lưu trú. Tại đây, ông vào học trường y khoa. Tuy nhiên, sau khi tốt nghiệp ông không hành nghề bác sĩ mà là giáo sư dạy môn Vật Lư tại trường y khoa.

Người 105 tuổi


Bà Henriette Bùi Quang Chiêu, ở tuổi 105. (H́nh: Nguyễn Quang)

Năm 2011, bà Henriette Bùi tại nhà dưỡng lăo sang trọng thuộc Quận 19, Paris.

Bà Henriette Bùi Quang Chiêu đă từ trần ngày 27.4.2012 tại Paris, thọ 106 tuổi
Lễ tang đă cử hành vào lúc 10g30 sáng thứ năm 10.5.2012 tại Pḥng lớn Đài hỏa táng nghĩa trang Père-Lachaise (Paris 20).