TIẾNG VIỆT HỒN VIỆT
 

Thương
(Cảm ơn bạn Điền Ḥa Lộc giới thiệu)



Như ta đă thấy, nhiều dân tộc trên thế giới phải vay mượn ngôn ngữ của nước khác để làm ngôn ngữ cho dân tộc ḿnh. Trong khi đó Tiếng Việt ta có một giá trị độc đáo là ngôn ngữ chung cho cả một dân tộc, là thứ tiếng thống nhất có 80 triệu người nói thuần túy Tiếng Việt như là ngôn ngữ chính. Điều hănh diện nữa là Tiếng Việt được các nhà ngôn ngữ học xếp vào một trong 40 ngôn ngữ quan trọng trên thế giới.

Ưu điểm khác là Tiếng Việt được viết theo vần ABC, không kém ǵ các thứ chữ tân- tiến hiện nay. Ta lại đặc biệt sáng chế ra năm dấu Sắc, Huyền, Hỏi, Ngă, Nặng để viết được tất cả Tiếng Việt theo âm điệu trầm bổng của một ngôn ngữ đơn âm. Không những phong phú mà Tiếng Việt c̣n có âm điệu uyển chuyển nên thơ văn dễ phát triển, nói lên được tất cả những cảnh vật muôn h́nh vạn trạng, t́nh tiết éo le, tạo được một kho tàng văn chương giàu mạnh với nhiều tác phẩm tuyệt vời như Đoạn Trường Tân Thanh, Cung-Oán Ngâm-Khúc, Chinh Phụ Ngâm, Lục Vân Tiên...

Khi xưa ta dùng Chữ Hán của người Tàu, nhưng sau đó các cụ ta có sáng-kiến dùng Chữ Nôm để có thể viết các tác-phẩm bằng Việt Văn cho đến khi ta phát minh ra chữ Quốc Ngữ. Nói về Chữ Nôm, từ thế-kỷ thứ 13, Hàn-Thuyên là người đă dùng Chữ Nôm đầu tiên để làm thơ văn bằng Việt Ngữ. Rồi từ đấy Văn Nôm ngày càng phát triển và từ thế kỷ thứ 15 đến thế kỷ thứ 18 là thời kỳ cực thịnh của Chữ Nôm. Trong khoảng thời gian nầy ta có các tác-phẩm bằng Chữ Nôm như Quốc Âm Thi Tập và Gia Huấn Ca của Nguyễn Trăi, rồi đến các truyện Thơ Nôm như Chiêu Quân Cống Hồ, truyện Trinh Thử. C̣n Thơ Nôm th́ có các tác giả như Hồ Quư Ly, Nguyễn Biểu, vua Lê Thánh Tôn với Viện Hàn Lâm Tao Đàn, Nguyễn Bỉnh Khiêm với Bạch Vân Quốc Ngữ Thi. Sau đó đến thời-kỳ toàn thịnh của Văn Nôm với Đào Duy Từ, Lê Quư Đôn, Nguyễn Công Trứ, Bà Đoàn Thị Điểm với bản dịch Chinh Phụ Ngâm, Nguyễn Gia Thiều với Cung Oán Ngâm Khúc, Nguyễn Huy Tự với Hoa Tiên Truyện và Nguyễn-Du với tác phẩm bất-hủ Đoạn Trường Tân Thanh. Rồi đến thế kỷ thứ 19, c̣n được gọi là cận kim thời đại với những danh sĩ Thơ Nôm như Nguyễn Văn Thành nổi tiếng với bài Tế Trận Vong Tướng Sĩ, Nguyễn Đ́nh Chiểu với Lục Vân Tiên cùng Nguyễn Khuyến, Cao Bá Quát, Trần Tế Xương, Hồ Xuân Hương và bà Huyện Thanh Quan.

Như đă đề cập ở trên, Chữ Nôm phỏng theo Chữ Hán là một sáng kiến để viết các tác phẩm bằng Việt Văn cho đến khi có chữ Quốc Ngữ. Sau khi được phát minh, chữ Quốc Ngữ đă chứng tỏ là một phương tiện hữu dụng trong việc phổ biến văn học, nghệ thuật, chính trị, khoa học, kỹ thuật v...v... Chữ Quốc Ngữ c̣n có ưu điểm là dễ dàng đi vào quảng đại quần chúng v́ nó giản dị, dễ nhớ, học mau và biết viết mau. Ngoài ra, chữ Quốc Ngữ được phát-triển mạnh là nhờ ở các phong trào truyền bá Quốc Ngữ cũng như các học giả, các nhà báo, nhà văn, nhà thơ đua nhau sáng tác không ngừng.

Văn chương Tiếng Việt có rất nhiều nét đặc thù, trong khuôn khổ bài này, chúng tôi chỉ xin đề cập đến hai trong những nét đặc-thù đó là thuật ghép chữ và chính tả.

Tiếng Việt là tiếng đơn âm, nếu dùng toàn tiếng một th́ sẽ rất nghèo nàn, v́ thế các cụ ta và các học giả đă nghĩ ra cách ghép chữ cho Tiếng Việt được thêm phần phong phú.

Tiếng Việt có nhiều cách ghép chữ như:

- Ghép Chữ Nho: Phần lớn các chữ ghép của ta do hai Chữ Nho ghép lại thường được gọi là Tiếng Hán Việt và ta dùng quen thành Tiếng Việt thông dụng như: Độc lập, tự do, dân chủ, ḥa b́nh, trí thức, bô lăo, thi văn, thế lực...

Tài t́nh nhất là những chữ kép hoàn toàn ghép bằng hai Tiếng Việt thuần-túy. Lối này có nhiều cách như:

- Ghép hai chữ mà đứng riêng ra th́ không có nghĩa, ví dụ: Bâng khuâng, sỗ sàng, sặc sụa, sững sờ, tầm tă, thỉnh thoảng, xập xệ...

- Ghép một chữ có nghĩa vào một chữ phụ để làm mạnh ư: Bực tức, cực khổ, cứng rắn, ồn ào, tan tác, thương yêu, xấu hổ, yếu hèn...

- Ghép một chữ vào một chữ khác để làm nhẹ bớt ư: Cồm cộm, cong cong, đo đỏ, khen khét, mằn mặn, nhè nhẹ, trăng trắng...

Đặc biệt nữa là một chữ mà đem ghép với nhiều chữ khác để hàm ư-nghĩa thật mạnh như chữ Trắng: Trắng bạch, trắng bệch, trắng bóng, trắng dă, trắng hếu, trắng mởn, trắng muốt, trắng mướt, trắng nơn, trắng ngà, trắng ngần, trắng phau, trắng tinh, trắng toát, trắng trẻo, trắng xóa..., c̣n Đỏ th́ có: Đỏ au, đỏ chét, đỏ choét, đỏ chói, đỏ gay, đỏ ḷm, đỏ rực, đỏ tươi, đỏ thắm,...và Vắng th́ ta có: vắng bặt, vắng lạnh, vắng ngắt, vắng tanh, vắng teo, vắng vẻ.

Tài hơn nữa, ta đem một chữ rất thường dùng ghép với một chữ khác để cấu-tạo thành không biết bao nhiêu chữ kép với những nghĩa đầy lư thú:

Như một chữ Ăn đem ghép thành: Ăn ảnh, ăn bám, ăn bận, ăn bẩn, ăn ḅn, ăn bốc, ăn bớt, ăn cắp, ăn có, ăn cỗ, ăn cơm, ăn cưới, ăn cướp, ăn cháo, ăn chay, ăn chạy, ăn chắc, ăn chận, ăn chẹt, ăn chịu, ăn chơi, ăn chùa, ăn chực, ăn dè, ăn đêm, ăn đ̣n, ăn đút, ăn đứt, ăn gian, ăn giỗ, ăn hại, ăn hàng, ăn hiếp, ăn kiêng, ăn khao, ăn khem, ăn khín, ăn khớp, ăn lăi, ăn lạt, ăn lận, ăn lời, ăn lương, ăn lường, ăn mày, ăn mặc, ăn mặn, ăn mót, ăn mừng, ăn nằm, ăn nói, ăn ngủ, ăn nhậu, ăn nhín, ăn nhịp, ăn nhờ, ăn ở, ăn quịt, ăn rơ, ăn sương, ăn tạp, ăn Tết, ăn tiệc, ăn tiền, ăn thề, ăn thua, ăn trộm, ăn trớt, ăn uống, ăn vạ, ăn vă, ăn vặt, ăn vận, ăn vụng, ăn xài, ăn xén, ăn xin, ăn xổi, ăn ư...

Lại cũng với chữ Ăn mà đem ghép làm bốn chữ thành rất nhiều thành ngữ để mô tả mọi hoàn cảnh sinh hoạt rất phong-phú như: Ăn cám trả vàng, ăn cháo đá bát, ăn chay nằm mộng, ăn chực nằm chờ, ăn dơ ở dáy, ăn dưng ngồi rồi, ăn đấu trả bồ, ăn đói mặc rách, ăn gian nói dối, ăn gởi nằm nhờ, ăn kiêng nằm cữ, ăn miếng trả miếng, ăn ngay nói thẳng, ăn nhờ ở đậu, ăn sung mặc sướng, ăn tục nói phét, ăn thiệt làm dối, ăn trên ngồi trước, ăn trắng mặc trơn, ăn trước trả sau, ăn vóc học quen...

C̣n chữ Ở đem ghép với chữ khác ta có: Ở ác, ở ẩn, ở cữ, ở bạc, ở chung, ở dơ, ở đậu, ở đợ, ở giá, ở góa, ở không, ở lính, ở mướn, ở ngoải (Tiếng miền Nam có nghĩa là ở ngoài ấy), ở rể, ở riêng, ở tù, ở trần, ở trỏng (Tiếng miền Nam, có nghĩa là ở trong ấy), ở truồng, ở vậy...

- Ghép hai chữ mà thay cho cả một câu: như “cuộc bể dâu”, chỉ hai chữ bể dâu mà thay cho cả câu ”băi bể biến thành ruộng dâu” (thương hải biến vi tang điền), như trong Kiều có câu:

Trải qua một cuộc bể dâu,

Những điều trông thấy mà đau đn ḷng.

Hoặc hai chữ vân cẩu trong thành-ngữ thường dùng “bức tranh vân cẩu” nói nôm na là bức tranh chó mây. Trong Cung Oán Ngâm Khúc ta có câu. ”Bức tranh vân cẩu vẽ người tang-thương”, ư nói cuộc đời đổi thay mau chóng như đám mây có lúc giống h́nh con chó rồi chỉ thoáng qua đă tan biến mất.

- Ghép ba tiếng như: Trai tứ chiếng, gái giang hồ, anh hùng rơm, quân tử Tàu...

Xa hơn nữa, ta c̣n ghép bốn chữ: Léng pha léng phéng, lỉnh ca lỉnh kỉnh, ỡm à ỡm ờ...

C̣n Chính -Tả là phép viết Tiếng Việt cho đúng.
Trong ngôn ngữ nào cũng có chính tả nhưng chính tả trong Tiếng Việt ta lại rất quan trọng v́ Tiếng Việt là tiếng đơn âm lại có năm dấu Sắc, Huyền, Hỏi, Ngă, Nặng cho nên cùng viết một chữ mà viết sai hoặc đánh dấu sai sẽ biến thành một chữ khác với nghĩa khác hẳn.
 
Chính-tả Tiếng Việt thường chú trọng ở:

- Dấu Hỏi và dấu Ngă

- Chữ Ă và chữ Â

- Chữ O và chữ Ô

- Chữ C và chữ T

- Chữ D và chữ GI

- Chữ I và chữ Y

- Chữ N và chữ NG

- Chữ O và chữ U

- Chữ S và chữ X

Chúng tôi xin đơn cử một vài thí dụ về chính tả trong Tiếng Việt:

- Dấu Hỏi và dấu Ngă: Nếu chữ Nghỉ viết dấu Hỏi th́ có nghĩanghỉ ngơi, nghỉ chân, nghỉ hè, nghỉ mát, nghỉ phép, nghỉ tay, nghỉ trưa, nghỉ việc...

Trong văn chương ta có:

Truyền chân quán khách bộ hành nghngơi.

(Nhị-Độ-Mai)

Trước là thăm bạn sau là nghchân.

(Lục-Vân-Tiên)

Đêm trăng này nghmát phương nao.

(Chinh-Phụ)

Nghỉ cũng c̣n có nghĩa là hắn, nó, ông ấy, người ấy như trong Kiều nói về gia-thế Vương Ông:

Gia-tư nghĩ cũng thường thường bực trung.

(Kiều)

C̣n chữ Nghĩ nếu viết dấu Ngă, có nghĩa là suy xét, nghĩ lại, nghĩ-ngợi, nghĩ thầm, nghĩ vẩn-vơ... như:

Sự đời nghĩ cũng nực cười,

Một con cá lội mấy người buông câu,

(Ca-Dao)

Nóng ḷng chẳng biết nghĩ sâu,

(Kiều)

Vắt tay nằm nghĩ cơ-trần,

(Cung-Oán)

- Chữ Ă và chữ Â: Nếu chữ Nắm viết Ă có nghĩa là nắm lấy, nắm cổ, nắm chính- quyền, nắm tay, nắm cơm, nắm xương... như:

Tay cầm bầu rượu nắm nem,

Mải vui quên hết li em dn-ḍ.

(Ca Dao)

Nắm xương biết gởi tử-sinh chốn nào.

(Kiều)

Được riêng chữ tiết nắm phần chữ danh.

(Nhị Độ Mai)

Hay chữ Nấm viết  có nghĩa là cây nấm, nấm hương, nấm rơm, nấm đất, nấm mồ...như:

Đời cha đắp nấm, đời con ấm m.

(Tục Ngữ)

Sè sè nấm đất bên đường,

(Kiều)

Chẳng qua một nấm cỏ khâu xanh ŕ.

(Cung Oán)

- Chữ O và chữ Ô: Nếu chữ Thong viết O, có nghĩa là thong-dong, thong-thả... như:

Thong-dong nối gót thư-trai cùng về.

(Kiều)

Tay trần vui chén thong dong.

(Kiều)

Và chữ Thông viết Ô có nghĩa là thông báo, thông cáo, thôngcảm, thông dâm, thông dịch, thông dụng, thông đồng, thông hành, thông lệ, thông minh, thông suốt, thông tấn xă, thông tin, thông thái, thông thạo, thông-thương và cũng có nhĩa là cây thông, rừng thông, đồi thông, thông reo... như:

Dối trên hại dưới bấy lâu thông đồng.

(Nhị-Độ-Mai)

Thông-minh vốn sẵn tính trời,

(Kiều)

Lớp cùng thông như đt bung gan.

(Cung Oán)

Nào ai cấm chợ ngăn sông,

Ai cấm chú lái thông-đồng đi buôn.

(Ca Dao)

- Chữ C và chữ T: Nếu chữ Chúc viết C có nghĩa là chúc mừng, chúc ngôn, chúc Tết, chúc tụng, chúc từ, chúc thọ, chúc thư hay có nghĩa là một đầu nghiêng xuống (đầu cân chúc quá)... như:

Vịnh ca Thiên Bảo, chúc lời Nghiêu Hoa.

(Nhị Độ Mai)

Đặt bày hương án chúc nguyn thn linh.

(Lục Vân- Tiên)

C̣n chữ Chút viết T có nghĩa là chút đỉnh, chút ít, chút xíu, chút nữa, chờ một chút hay có nghĩa là cháu năm đời (con của người chắt), cây chút-chít... như:

Gọi là chút đỉnh vật thườngm tin.

(Lục Vân Tiên)

Gọi là nếm trải mùi trần chút chơi.

(Bích Câu)

Chút ḷng trinh bạch từ nay xin chừa.

(Kiều)
 
 
- Chữ D và chữ GI: Nếu chữ Dương viết D có nghĩa là dương bản, dương cầm, dương cực, dương gian, dương thế hay có nghĩa là con dê như linh dương, sơn dương hoặc có nghĩa là bể như Thái B́nh Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, và cũng có nghĩa là giống đực, màu xanh... như:

Hay đâu c̣n sống mà ngồi dương gian.

(Lục Vân Tiên)

Loi thoi bờ liễu mấy cành Dương quan.

(Kiều)

C̣n chữ Giương viết GI có nghĩa là giương buồm, giương cánh, giương dù, giương cờ, giương cao ngọn cờ đấu-tranh, giương cung, giương mắt... như:

Giương cung sắp bắn phượng-hoàng,

Chẳng may lại gặp một đàn chim di.

(Ca Dao)

Tàu chen măi đổ, thuyền giương buồm về.

(Nhị Độ Mai)

Quân reo súng ncgiương.

(H. Chữ)

- Chữ I và chữ Y: Nếu chữ Tai viết I có nghĩa là lỗ tai, bông tai, thính tai, vành tai, tai nấm hoặc có nghĩa là tai-nạn, tai-biến, tai-họa, tai-hại, thiên-tai... như:

Ở đây tai vách mạch dừng,

(Kiều)

Uổng thay đàn gảy tai trâu,

(Lục-Vân-Tiên)

Có tàicậy chi tài,

Chữ tài liền với chữ tai một vần.

(Kiều)

Hay chữ Tay viết Y có nghĩa cánh tay, bàn tay, khuỷu tay, tay lái, tay áo, tay phải, tay trái, tay sai... như:

Tay làm hàm nhai.

(Tục-Ngữ)

Nhà giàu đứt tay bằng ăn mày đổ rut.

(Tục-Ngữ)

Xem cơ báo-ứng biết tay tri già.

(Nhị-Độ-Mai)

Tay không chưa dễ t́m vành m no.

(Kiều)

- Chữ N và chữ NG: Nếu chữ Làn viết không có G nghĩa là làn gíó, làn khói, làn mây, làn sóng, làn thu-thủy... như:

Làn thu-thủy, nét xuân-sơn,

(Kiều)

Thói đời giọt nước,n mây,

(Hoa-Tiên)

Phải cung rày đă sợn cây cong.

(Kiều)

Và nếu chữ Làng viết có G, nghĩa là làng-mạc, làng xóm, làng văn, làng báo, làng chơi hoặc có nghĩa là làng-nhàng (mảnh-khảnh, hơi gầy), mắt làng (mắt trông không rơ)... như:

Phép vua thua lệ làng.

(Tục-Ngữ)

Vừa ăn cướp, vừa la làng.

(Tục-Ngữ)

Văn-chương phú-lục chẳng hay,

Hăy về làng cũ học cày cho xong.

(Ca-Dao)

Mùi phú-quư nhử làng xa-mă,

Bả vinh-hoa lừa gă công-khanh.

(Cung-Oán)

Dưới trần mấy mặtng chơi,

(Kiều)

- Chữ O và chữ U: Nếu chữ Cao viết O có nghĩa là ở bên trên, cao-cấp, cao chót vót, cao cờ, cao-cường, cao độ, cao-điểm, cao hứng, cao kế, cao-lương, cao-nguyên, cao-nhă, cao nḥng, cao-siêu, cao-thượng, cao-trào, cao-xạ, cao xanh hoặc có nghĩa là thuốc cao và cũng có nghĩa là sào (một phần mười của mẫu ruộng)... như:

Than rằng lưu-thủy cao-sơn,

Ngày nào nghe đặng tiếng đờn tri-âm.

(Lục-Vân-Tiên)

Miếng cao-lương phong-lưu nhưng lm.

(Cung-Oán)

Cao cao lầu phụng, xa xa mặt rồng.

(Nhị-Độ-Mai)

Hoặc chữ Cau viết U có nghĩa là cau ăn trầu, cây cau, cau tươi, cau khô, sự tích Trầu Cau hay có nghĩa là cau-có, cau mày... như:

Có trầu mà chẳng có cau,

Làm sao cho đỏ môi nhau th́ làm.

(Ca-Dao)

Đêm khuya thiếp mới hỏi chàng,

Cau xanh ăn với trầu vàng xứng chăng?

(Ca-Dao)

Được mùa lúa th́ úa mùa cau,

Được mùa cau th́ đau mùa lúa.

(Tục-Ngữ)

Cau-có như nhà khó hết ăn.

(Tục-Ngữ)

- Chữ S và chữ X: Nếu chữ Sa viết S có nghĩa là sa-bàn, sa lầy, sa-mạc, sa mù, sa ngă, sa-sầm, sa-sút, sa-thải, sa-trường, châu sa hoặc có nghĩa là một bộ-phận trong khung dệt, một loại hàng dệt thưa hay chim se sẻ... như:

Phượng hoàng đậu chốn cheo leo,

Sa cơ thất thế phải theo đàn gà.

(Ca Dao)

Một lời trân trọng châu sa mấy hàng.

(Kiều)

Sa cơ một phút ra người cửu nguyên.

(Nhị Độ Mai)

C̣n chữ Xa viết X nghĩa là xa cách, xa gần, xa giá, xa hoa, xa lánh, xa ĺa, xa lộ, xa xăm, xa xỉ, xa xôi, quân xa, công xa... như:

Liệu mà xa chạy cao bay,

Ái ân ta có ngần này mà thôi.

(Kiều)

Tuần hoàn lẽ ấy chẳng xa.

(Nhị Độ Mai)

Lại e non-nước xa-xôi ngh́n trùng.

(Lục Vân Tiên)

Xa mặt cách ḷng.

(Tục Ngữ)

Bà con xa không bằng láng giềng gần.

(Tục Ngữ)

Như ta đă thấy, Tiếng Việt ta đậm đà, phong phú và qua hơn bốn ngàn năm văn hiến, Tiếng Việt đă tạo nên một kho tàng văn chương với nhiều tác phẩm tuyệt vời. V́ thế, ǵn giữ và bảo tồn Tiếng Việt là giữ măi Hồn Việt trong tim và khi mà Hồn Việt ta c̣n th́ Văn Hóa ta c̣n, Văn Hóa ta c̣n th́ Tiếng Việt ta c̣n, Tiếng Việt ta c̣n Nước Việt ta c̣n.


THƯƠNG

(Virginia, USA)